TŞ-nin münaqişələrin qarşısının alınmasında rolu, böyük dövlətlərin maraqları və çoxqütblü dünyanın yeni reallıqları

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının beynəlxalq təhlükəsizlik sistemində ən mühüm orqanı Təhlükəsizlik Şurasıdır. BMT Nizamnaməsinin 24-cü maddəsinə əsasən, beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunmasına görə əsas məsuliyyət məhz Təhlükəsizlik Şurasına həvalə edilib. Şura bu məsuliyyəti BMT-yə üzv dövlətlərin adından həyata keçirir. Təhlükəsizlik Şurasının yaradılması 1945-ci ildə konkret tarixi şəraitin nəticəsi idi. İkinci Dünya müharibəsinin dağıntılarından sonra beynəlxalq sistemin əsas məqsədi yeni qlobal müharibənin qarşısını almaq və ən böyük hərbi-siyasi gücləri vahid təhlükəsizlik mexanizminin daxilində saxlamaq idi.

Bu məqsədlə Şuranın daimi üzvləri kimi ABŞ, SSRİ, Böyük Britaniya, Fransa və Çin müəyyən edildi. SSRİ-nin dağılmasından sonra onun yerini Rusiya Federasiyası tutdu. Bu gün də Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvü veto hüququnu saxlayır. Şura üzvlərinin ümumi sayı isə 15-dir. Beləliklə, Təhlükəsizlik Şurası iki fərqli məntiqi birləşdirir: bir tərəfdən, burada BMT üzvlərinin geniş təmsilçiliyi mövcuddur, digər tərəfdən isə beynəlxalq təhlükəsizlik məsələlərində xüsusi məsuliyyət və xüsusi səsvermə hüququ beş böyük dövlətə verilib. Məhz bu iki prinsip arasındakı münasibət müasir beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin ən mühüm problemlərindən birini təşkil edir.

Təhlükəsizlik Şurasının münaqişələrin qarşısının alınmasında rolu

BMT Təhlükəsizlik Şurasının əsas məqsədi artıq başlanmış müharibələrə reaksiya vermək deyil, onun mandatı beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyə təhdid yarada biləcək vəziyyətlərin qarşısının alınmasını da əhatə edir. Şura beynəlxalq mübahisə və münaqişələri müzakirəyə çıxara, tərəfləri danışıqlara çağıra, vasitəçilik və siyasi prosesləri dəstəkləyə, sanksiyalar tətbiq edə və müəyyən hallarda güc tətbiqinə icazə verə bilər. BMT Nizamnaməsinin VI və VII fəsilləri Təhlükəsizlik Şurasının bu istiqamətdə istifadə edə biləcəyi əsas hüquqi çərçivəni müəyyənləşdirir. Şuranın VII fəsil çərçivəsində qəbul etdiyi qərarlar beynəlxalq sülh və təhlükəsizlik baxımından xüsusilə mühüm hüquqi nəticələr yarada bilər. BMT üzvləri Nizamnamənin 25-ci maddəsinə əsasən Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarını qəbul etməyə və yerinə yetirməyə razılaşıblar. Bu baxımdan Şuranın fəaliyyətini üç mərhələdə təsəvvür etmək mümkündür: birinci mərhələ təhlükənin müəyyənləşdirilməsidir, Şura müəyyən vəziyyətin beynəlxalq sülh və təhlükəsizlik üçün təhlükə yaradıb-yaratmadığını müzakirə edir; ikinci mərhələ siyasi və diplomatik tədbirlərdir, tərəflərin danışıqlara cəlb edilməsi, vasitəçilik, atəşkəs çağırışları və digər diplomatik mexanizmlər bu mərhələyə daxildir; üçüncü mərhələ məcburedici tədbirlərdir, sanksiyalar, silah embarqoları və müəyyən hallarda güc tətbiqinə icazə verilməsi bu mexanizmlərə aid ola bilər. Lakin bu sistemin işləməsi avtomatik xarakter daşımır, Təhlükəsizlik Şurasının ən mühüm xüsusiyyəti həm də onun ən ciddi məhdudiyyətidir: daimi üzvlər arasında siyasi razılıq olmadan əhəmiyyətli qərarların qəbul edilməsi mümkün deyil.

Veto mexanizmi: təhlükəsizlik sisteminin gücü və məhdudiyyəti

Təhlükəsizlik Şurasında prosedur məsələləri üçün ən azı doqquz səs tələb olunur. Digər məsələlərdə isə doqquz müsbət səslə yanaşı, daimi üzvlərin razılığı tələb edilir. Daimi üzvlərdən birinin mənfi səsi qətnamənin qəbul edilməsinin qarşısını alır. Bu, veto hüququdur. Veto səlahiyyəti 1945-ci ildə təsadüfən verilməmişdi. BMT sisteminin qurucuları hesab edirdilər ki, ABŞ, SSRİ, Çin, Böyük Britaniya və Fransa kimi böyük dövlətlərin beynəlxalq təhlükəsizlik mexanizmindən kənarda qalması yeni təşkilatın özünü zəiflədə bilər. Başqa sözlə, veto mexanizminin arxasında belə bir məntiq dayanırdı: böyük dövlətləri beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin daxilində saxlamaq üçün onlara xüsusi qərarvermə imkanları verilməlidir. Bu mexanizmin müsbət tərəfi ondan ibarətdir ki, böyük dövlətlərin fundamental maraqlarına zidd olan qərarların qəbul edilməsi ehtimalını azaldır və onların BMT sistemində iştirakını qoruyur. Lakin mexanizmin mənfi tərəfi də aydındır: daimi üzvlərdən biri konkret böhranla bağlı qərarla razılaşmayanda, digər üzvlərin geniş dəstəyi olsa belə, qətnamənin qəbuluna veto mane ola bilər. Beləliklə, veto hüququ beynəlxalq təhlükəsizlik sistemində eyni vaxtda həm sabitlik mexanizmi, həm də qərarvermə maneəsi rolunu oynayır.

Təhlükəsizlik Şurasını yalnız hüquqi mexanizm kimi təhlil etmək kifayət deyil. Şuranın fəaliyyəti beynəlxalq siyasətin əsas xüsusiyyətlərindən biri - böyük dövlətlərin milli təhlükəsizlik və geosiyasi maraqları ilə sıx bağlıdır. ABŞ, Rusiya, Çin, Fransa və Böyük Britaniya müxtəlif regionlarda fərqli siyasi, hərbi, iqtisadi və strateji maraqlara malikdir. Bu dövlətlərin BMT-dəki mövqelərinə yalnız Nizamnamənin hüquqi normaları yox, onların milli təhlükəsizlik strategiyaları, regional tərəfdaşlıqları, iqtisadi əlaqələri və strateji rəqabətləri də təsir göstərir. Bu baxımdan Təhlükəsizlik Şurası beynəlxalq siyasətin özündən ayrı fəaliyyət göstərən mexanizm deyil. Əksinə, böyük dövlətlər arasındakı münasibətlər Şuranın fəaliyyətinə birbaşa təsir göstərir.

ABŞ üçün Təhlükəsizlik Şurası beynəlxalq təhlükəsizlik məsələlərində diplomatik və hüquqi legitimlik əldə etmək üçün mühüm platformadır. Birləşmiş Ştatların Şuradakı mövqeyi xüsusilə Yaxın Şərq, terrorizm, nüvə yayılmasının qarşısının alınması, dəniz təhlükəsizliyi və digər strateji məsələlərdə mühüm rol oynayır. ABŞ-ın veto hüququ onun xarici siyasətinin müəyyən istiqamətlərini Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarından qorumaq imkanlarından biridir.

Rusiya üçün Təhlükəsizlik Şurasının əhəmiyyəti daha geniş geosiyasi məna daşıyır. Rusiya SSRİ-nin hüquqi varisi kimi daimi üzv statusunu və veto hüququnu qoruyub saxlayıb. Bu status Rusiyaya beynəlxalq təhlükəsizlik məsələlərində digər böyük dövlətlərlə eyni institusional kateqoriyada iştirak etmək imkanı verir. Ukrayna müharibəsi bu mexanizmin ən mürəkkəb nümunələrindən biridir. Rusiya münaqişənin tərəfi olduğu halda eyni zamanda Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvüdür. Bu vəziyyət BMT sistemində fundamental hüquqi-siyasi paradoks yaradır: beynəlxalq təhlükəsizlik məsələsinə cavabdeh əsas orqanın daimi üzvlərindən biri müzakirə olunan münaqişənin tərəfi ola bilər.

Çinin rolu son onilliklərdə BMT sistemində daha çox diqqət çəkən məsələlərdən birinə çevrilib. Çin həm Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvüdür, həm də dünya iqtisadiyyatında və beynəlxalq ticarətdə böyük çəkisi olan dövlətə çevrilib. Pekin BMT çərçivəsində dövlətlərin suverenliyi, daxili işlərə müdaxilə etməmək və çoxtərəfli diplomatiya kimi prinsipləri vurğulayır. Çinin artan iqtisadi və siyasi çəkisi Təhlükəsizlik Şurasının artıq yalnız Atlantik məkanın təhlükəsizlik institutuna çevrilməsinin qarşısını alan əsas amillərdən biridir.

Fransa və Böyük Britaniyanın daimi üzvlüyü 1945-ci ildən formalaşmış beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin davamlılığının əsas elementlərindəndir. Hər iki dövlətin Avropa təhlükəsizliyində, NATO çərçivəsində və müxtəlif regional böhranlarda mühüm rolu var. Bununla yanaşı, onların daimi üzvlüyü Təhlükəsizlik Şurasının müasir dünya iqtisadi və demoqrafik reallıqlarını nə dərəcədə əks etdirməsi barədə müzakirələrin bir hissəsidir.

Təhlükəsizlik Şurasının əsas xüsusiyyətlərindən biri budur ki, onun fəaliyyəti bir dövlətin mövqeyi ilə deyil, bir neçə güc mərkəzinin qarşılıqlı münasibətləri ilə formalaşır. Böyük dövlətlərin maraqları üst-üstə düşəndə Şura daha asan qərar qəbul edə bilir. 2025-ci ildə Təhlükəsizlik Şurası 44 qətnamə və 8 prezident bəyanatı qəbul edib. Həmin il qətnamələrin 61 faizi yekdilliklə qəbul olunub. Üstəlik 2025-ci ildə Şura iki səfər missiyası həyata keçirib - Afrika İttifaqının Əddis-Əbəbədəki qərargahına və Livan-Suriya istiqamətinə. Bu rəqəmlər mühüm bir məsələni təsdiqləyir: Təhlükəsizlik Şurası siyasi ziddiyyətlərə baxmayaraq fəaliyyətini tam dayandırmayıb. Lakin ən mürəkkəb geosiyasi böhranlar zamanı böyük dövlətlərin maraqları kəskin şəkildə toqquşanda vəziyyət dəyişir. Bu halda veto mexanizmi Şuranın konsensus yaratmaq imkanını məhdudlaşdırır. Deməli, Təhlükəsizlik Şurasının fəaliyyətini yalnız onun qəbul etdiyi qətnamələrin sayı ilə ölçmək də kifayət deyil. Əsas məsələ hansı hallarda konsensusun yarandığı, hansı hallarda isə böyük güclərin qarşıdurmasının qərar qəbulunu çətinləşdirdiyidir.

Çoxqütblü dünya və yeni güc mərkəzləri

XXI əsrin beynəlxalq sistemi 1945-ci ilin siyasi xəritəsi ilə eyni deyil; 1945-ci ildə beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin əsas ağırlıq mərkəzləri ABŞ, SSRİ, Böyük Britaniya, Fransa və Çin ətrafında formalaşmışdı, bu günsə dünya iqtisadiyyatı, demoqrafiyası və siyasi təsir imkanları daha geniş coğrafiyaya yayılıb. Çin qlobal iqtisadi və siyasi gücə çevrilib. Hindistanın beynəlxalq çəkisi artıb. Braziliya və inkişaf etməkdə olan digər böyük dövlətlər qlobal idarəetmədə daha geniş təmsilçilik tələb edir. Afrika dövlətləri isə qitənin dünya əhalisindəki və beynəlxalq gündəlikdəki çəkisinə uyğun daha böyük siyasi təmsilçilik istəyir. Bu dəyişikliklər Təhlükəsizlik Şurasının strukturuna dair islahat müzakirələrinin əsas səbəblərindən biridir. 2024-cü ildə qəbul edilmiş “Gələcək üçün Pakt”da üzv dövlətlər Təhlükəsizlik Şurasının daha təmsilçi, inklüziv, şəffaf, səmərəli, demokratik və hesabatlı olması üçün islahat aparılmasını zəruri hesab etdi. Sənəddə xüsusilə Afrikanın tarixi baxımdan kifayət qədər təmsil olunmaması məsələsi prioritet kimi göstərildi. Üstəlik, Asiya-Sakit okean, Latın Amerikası və Karib hövzəsinin təmsilçiliyinin yaxşılaşdırılması qeyd olundu. Bu, çoxqütblü dünyanın Təhlükəsizlik Şurasına təsirinin konkret göstəricilərindən biridir.

Müasir beynəlxalq sistemdə mühüm suallardan biri belədir: dünya dəyişibsə, beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin əsas institutu niyə eyni strukturda qalmalıdır? Bu sual ətrafında müxtəlif dövlət qruplarının fərqli mövqeləri mövcuddur. Bəzi dövlətlər Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərinin artırılmasını istəyir. Bəzi dövlətlər isə yeni daimi üzvlərin veto hüququna malik olub-olmaması məsələsini əsas problem kimi görür. Digər qruplar regionların daha ədalətli təmsil olunmasına üstünlük verir. Afrika məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. BMT-nin hazırkı islahat prosesində Afrikanın Təhlükəsizlik Şurasında daimi kateqoriyada təmsil olunmaması “tarixi ədalətsizlik” kimi sənədləşdirilmiş müzakirə mövzularından biridir. 2025-ci ildə aparılmış hökumətlərarası danışıqlarda Afrika ilə yanaşı Asiya-Sakit okean, Latın Amerikası və Karib hövzəsinin də daha yaxşı təmsil olunması istiqamətində geniş dəstəyin olduğu qeyd edilib. Burada Hindistan, Braziliya, Yaponiya və Almaniyanın daxil olduğu G4 qrupunun təklifləri də diqqət çəkir. G4 modeli Təhlükəsizlik Şurasına yeni daimi və qeyri-daimi yerlərin əlavə edilməsini nəzərdə tutur. Bu, hazırkı üzvlük modelinin bütün dövlətlər tərəfindən eyni şəkildə qəbul edilmədiyini göstərən təkliflərdən biridir. Lakin burada mühüm bir məqam var: Təhlükəsizlik Şurasının islahatı ilə bağlı vahid razılaşdırılmış model hələ mövcud deyil. BMT Baş Assambleyasında bu məsələ üzrə hökumətlərarası danışıqlar uzun müddətdir davam edir, 2025-ci ildə də proses davam etdirilib. Hazırda da Təhlükəsizlik Şurasının islahatı üzrə təkliflər paketi masa üzərindədir.

Çoxqütblü dünyanın yaranması Təhlükəsizlik Şurasının qarşısına iki fərqli tələb qoyur. Birinci tələb təmsilçilikdir - yeni iqtisadi və siyasi güclər beynəlxalq qərarların qəbulunda daha böyük rol istəyir. İkinci tələb isə effektivlikdir - Şura üzvlərinin sayı artırıldıqca qərarların qəbulu daha mürəkkəb ola bilər. Buna görə islahat müzakirələrində yalnız “Şuraya kim daxil olacaq?” sualına yox, “Şura daha çox üzvlə necə effektiv işləyəcək?” sualına cavab tapılması da mühümdür. “Gələcək üçün Pakt”da məhz bu balans vurğulanır: genişləndirilmiş Təhlükəsizlik Şurası həm daha təmsilçi olmalı, həm də effektivliyini qoruyub saxlamalıdır. Sənəddə veto məsələsinin də islahatın əsas elementlərindən biri olduğu, veto hüququnun əhatəsinin və istifadəsinin məhdudlaşdırılması barədə müzakirələrin intensivləşdirilməsi çağırışı yer alır. Bu isə islahatın nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərir, çünki Təhlükəsizlik Şurasının strukturunu dəyişmək yalnız yeni dövlətlərə yer vermək məsələsi deyil, həm də beynəlxalq sistemdə gücün, məsuliyyətin və qərarvermə hüququnun yenidən bölüşdürülməsi məsələsidir.

1945-ci ilin institutu XXI əsrin problemləri qarşısında

Təhlükəsizlik Şurasının qarşısında duran başlıca problem onun köhnəlməsi deyil; problem 1945-ci ildə yaradılmış siyasi kompromislə XXI əsrin siyasi reallıqları arasında yaranmış məsafədədir. 1945-ci ildə dünyanın əsas hərbi-siyasi gücləri ilə bu günün iqtisadi, demoqrafik və regional güc mərkəzləri arasında fərqlər böyükdür. Buna görə Şuranın legitimliyi haqqında müzakirələr getdikcə daha çox təmsilçilik məsələsinə bağlanır. Lakin legitimlik yalnız üzvlərin artırılması ilə də həll olunmur. Əgər Şura genişləndirilərsə, amma qərar qəbul etmək qabiliyyəti zəifləyərsə, başqa problem meydana çıxa bilər. Əksinə, Şura daha çevik qərarlar qəbul etsə, amma dünyanın böyük regionları burada kifayət qədər təmsil olunmasa, onun legitimliyi ilə bağlı suallar qalacaq. Deməli, gələcək islahatın əsas problemi iki hədəfi birləşdirməkdir: təmsilçilik və effektivlik.

BMT-nin “Gələcək üçün Pakt”ı Təhlükəsizlik Şurasının islahatını təxirəsalınmaz məsələ kimi müəyyən edir və onun daha təmsilçi, inklüziv, şəffaf, səmərəli, effektiv, demokratik və hesabatlı olmasını nəzərdə tutur. Bu istiqamətdə müzakirələr beş əsas məsələ ətrafında cəmlənir. Birincisi, üzvlüyün genişləndirilməsidir - yeni daimi və ya uzunmüddətli üzvlük modelləri müzakirə olunur. İkincisi, regional təmsilçilikdir - Afrika, Asiya-Sakit okean, Latın Amerikası və Karib hövzəsinin Şurada daha geniş təmsil olunması məsələsi önə çıxır. Üçüncüsü, vetodur - veto hüququnun saxlanması, məhdudlaşdırılması və istifadəsinə dair müxtəlif təkliflər mövcuddur. Dördüncüsü, iş metodlarıdır - Şuranın daha şəffaf, hesabatlı və səmərəli fəaliyyət göstərməsi müzakirə edilir. Beşincisi legitimlik və effektivlik arasında balansdır - Şura həm dünyanın siyasi reallıqlarını daha yaxşı əks etdirməli, həm də beynəlxalq böhranlar zamanı qərar qəbul edə bilməlidir.

2025-ci ildə BMT Baş Assambleyasının 79-cu sessiyası çərçivəsində Təhlükəsizlik Şurasının islahatı üzrə hökumətlərarası danışıqlar davam etdirilib. BMT-nin məlumatına görə, bu proses Şura islahatını müzakirə etmək üçün üzv dövlətlərin razılaşdırdığı əsas forum olaraq qalır.

Təhlükəsizlik Şurasının bütün problemlərini qısaca belə ifadə etmək mümkündür: beynəlxalq təhlükəsizliyə ən çox təsir göstərən dövlətlər Şuranın ən güclü üzvləridir; lakin həmin dövlətlərin maraqları toqquşanda Şuranın qərar qəbul etmək qabiliyyəti də zəifləyir. Bu, BMT sisteminin struktur paradoksudur. Böyük dövlətlərin Şuraya daxil edilməsi onun real siyasi gücünü artırır, amma həmin dövlətlərin veto hüququna malik olması onların öz aralarında ciddi qarşıdurma yarananda qərar mexanizmini zəiflədə bilər. Buna görə Təhlükəsizlik Şurasını nə sadəcə “böyük dövlətlərin klubu”, nə də “universal dünya hökuməti” kimi qələmə vermək düzgün olar; qurum hər ikisinin elementlərini özündə birləşdirən mürəkkəb institusional kompromisdir.

BMT Təhlükəsizlik Şurası beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin mərkəzi institutlarından biri olaraq qalır. Onun əsas üstünlüyü beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyə dair qərarların qəbul edilməsi üçün universal hüquqi çərçivəyə malik olmasıdır. Onun əsas məhdudiyyəti isə böyük dövlətlər arasındakı siyasi fikir ayrılıqlarının qərarvermə mexanizminə birbaşa təsir etməsidir. 1945-ci ildə yaradılmış modelin əsas məntiqi (böyük gücləri beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin daxilində saxlamaq) bu gün də öz əhəmiyyətini tam itirməyib. Lakin dünya dəyişib və bu dəyişiklik Təhlükəsizlik Şurasının islahatını yalnız hüquqi və texniki məsələyə yox, dünya güc balansının institusional ifadəsi məsələsinə çevirib. Beləliklə, Təhlükəsizlik Şurasının gələcəyi yalnız bir BMT orqanının gələcəyi deyil, XXI əsrin beynəlxalq təhlükəsizlik sistemində güc, məsuliyyət və təmsilçilik arasında yeni balansın necə qurulacağı məsələsidir.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert