31 Mart - Odlar yurdunun odlar içində yanan günü

Bakı:

16 °C

88 %

3 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Sosial / 31 Mart - Odlar yurdunun odlar içində yanan günü

31 Mart - Odlar yurdunun odlar içində yanan günü

31.03.2022 [11:33]

Məqsəd bəlli idi

1918-ci il martın 31-də törədilən soyqırımdan 105 il keçir. Bu soyqırımının tarixi ilə bağlı “Yeni Azərbaycan”ın suallarını millət vəkili, AMEA-nın müxbir üzvü, professor Musa Qasımlı cavablandırır.

- Musa müəllim, erməni-daşnakların və bolşeviklərin soyqırımı törətməkdə başlıca məqsədi nə idi?

- Soyqırımı törətməkdə başlıca məqsəd Azərbaycanın muxtariyyətinin və müstəqilliyinin elan edilməsinə yol verməmək, Bakı neftinə, Xəzər dənizinə yiyələnmək, Orta Asiyaya gedən yola nəzarət etmək, Cənubi Qafqazı əldən buraxmamaq idi.
Hələ I Pyotr zamanından başlayaraq, çar Rusiyası Xəzər dənizinin şimal sahillərini, həmçinin Bakını işğal edib öz tərkibinə daxil etmək məqsədilə guya Bakı şəhərində Azərbaycanın digər yerlərindən fərqli mədəniyyət olduğunu təbliğ edirdi. Hətta “Bakı və Azərbaycan” ifadələri də məqsədli şəkildə dövriyyəyə buraxılmışdı. Çox sonralar sovet dövründə guya “bakinets, bakılı milləti”nin olduğu da zorla ictimai şüura sırıdılırdı.
İsti dənizlərə çıxmaq üçün apardığı işğalçı müharibələr nəticəsində Azərbaycanı bölüşdürdükdən sonra Cənubi Qafqaza erməniləri yerləşdirməklə çarizm onları Şərq siyasətində bir vasitəyə çevirdi. İqtisadi baxımdan Bakı bolşevik Rusiyası üçün də böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.
Bakıda bütün Cənubi Qafqazın taleyi həll olunurdu. Bakıya yiyələnmək Xəzər dənizinə, Şimali Qafqaza və “dünyanın ürəyi” olan Avrasiyaya gedən yola nəzarət etmək imkanı verərdi. Soyqırımının törədilməsinin digər bir səbəbi əhalisi əsasən türk və müsəlmanlardan ibarət olan Cənubi Qafqaza, xüsusən Bakıya Osmanlı ordusunun buraxılmaması üçün Bakı quberniyasını yerli əhalidən təmizləmək idi.

-Qırğını törədən ermənilər haradan gəlmişdilər?

-Şərqi Anadoluda mülki türk, müsəlman əhaliyə qarşı törətdikləri qırğınlar üçün cəzasız qalmayacaqlarından qorxan erməni-daşnak dəstələri rus Qafqaz cəbhəsi dağıldıqdan sonra ordu hissələri ilə birlikdə Cənubi Qafqaza gəldilər. Bu zaman anarxiyanın hökm sürdüyü regionda Müvəqqəti hökumətin orqanları, sovetlər və milli şuralar fəaliyyət göstərirdi. Azərbaycanın müxtəlif yerlərində erməni-daşnak və bolşevik, Bakı Sovetinin dəstələri birlikdə azərbaycanlı əhalini kütləvi qırğınlara, soyqırımına məruz qoydular.

-Belə çətin bir şəraitdə erməniləri kim silahlandırmışdı?

-Qafqaz cəbhəsindən qayıdaraq Bakıdan keçib Rusiyaya dönən və səfalət içində olan rus əsgərləri yol boyu Azərbaycan kəndlərini talan edirdi, onlar Bakı Sovetinin xidmətində qalmağı vətənə dönməkdən üstün tuturdular. Ordu silah və sursatını ermənilərə və Bakı bolşeviklərinə vermişdi.

- Kütləvi qırğınlar hansı əraziləri əhatə etdi?

- Kütləvi qırğınlar əvvəlcə Şərqi Anadoluda törədilmişdi. 1917-ci ilin payızından etibarən isə Cənubi Azərbaycanı, İrəvan quberniyasını, Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasının və indiki Azərbaycan Respublikasının ərazilərini əhatə edirdi.
Dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı törədilən kütləvi qırğınların zirvə nöqtəsi 1918-ci ilin martında oldu. Martın 30-da axşamüstü S. Şaumyan başda olmaqla Bakı Soveti və erməni-daşnak dəstələri tərəfindən dinc türk və müsəlman əhaliyə qarşı soyqırımına başlandı.
Soyqırımı xüsusi qəddarlıqla həyata keçirildi. Şəhər yerdən və havadan bombardman edildi. Dinc azərbaycanlı əhali diri-diri su və neft quyularına, yanar təndirlərə atılır, hamilə qadınların qarınları süngü ilə deşilir, körpə uşaqlar divarlara mıxlanır, qadınlar hörüklərilə bir-birinə bağlanaraq küçələrdə çılpaq gəzdirilirdi. Silahlı dəstələr uşaqlara, qocalara və qadınlara rəhm etmirdilər. Öldürmək üçün “türk, müsəlman” olmaq kifayət edirdi. Qüvvələr bərabər olmadığı üçün martın 31-də azərbaycanlılar döyüşü dayandırmağa məcbur oldular. Buna baxmayaraq, azərbaycanlıların öldürülməsi davam etdirildi. Qırğınlar yalnız aprelin 2-də dayandırıldı. Müxtəlif mənbələrə əsasən, martda yalnız Bakıda 10, 12 və 15 mindən çox azərbaycanlı öldürülüb.
Azərbaycanın və Cənubi Qafqazın digər yerlərində də azərbaycanlılara qarşı qırğınlar törədildi. ABŞ kəşfiyyat mənbələrinə görə, Cənubi Qafqazda qırğınlar zamanı 60 min Azərbaycan türkü qaçqına çevrilib və 420 müsəlman kəndi dağıdılıb.

İlhamə

Paylaş:

Baxılıb: 690 dəfə