Kiçik və orta dövlətlərin yeni dünya nizamında strategiyası

Bakı:

29 °C

54 %

8 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Arxiv / Kiçik və orta dövlətlərin yeni dünya nizamında strategiyası

Kiçik və orta dövlətlərin yeni dünya nizamında strategiyası

07.08.2026 [09:45]

Təhlükəsizliklə inkişaf arasında balans

XXI əsrin beynəlxalq münasibətlər sistemi böyük geosiyasi dəyişikliklər dövrünü yaşayır. ABŞ və Çin arasında artan strateji rəqabət, Rusiya-Qərb münasibətlərində yaranmış gərginlik, enerji bazarlarında baş verən dəyişikliklər, texnoloji asılılıqlar və qlobal iqtisadi qeyri-sabitlik dövlətlərin xarici siyasət strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirməsini zəruri edir.

Bu proseslər ən çox kiçik və orta çaplı dövlətlər qarşısında mürəkkəb seçimlər yaradır. Böyük güclər qlobal siyasətin əsas istiqamətlərini müəyyən etmək imkanına malik olsalar da, orta dövlətlər məhdud resurslarla dəyişən beynəlxalq mühitdə öz milli maraqlarını qorumağa çalışır. Onların qarşısında duran əsas vəzifə böyük güclər arasındakı rəqabətdə müəyyən tərəfin alətinə çevrilmədən, eyni zamanda təhlükəsizlik və inkişaf imkanlarını təmin edən balanslı siyasət formalaşdırmaqdır.

Müasir beynəlxalq münasibətlərdə “orta dövlət” anlayışı yalnız ərazi və ya əhali göstəriciləri ilə müəyyən olunmur. Bu anlayış daha çox diplomatik imkanları, iqtisadi potensialı, regional təsir qabiliyyəti və beynəlxalq təşəbbüslərdə iştirak səviyyəsi ilə bağlıdır. Kanada, Avstraliya, Cənubi Koreya, Türkiyə, Sinqapur, Norveç, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi ölkələr müxtəlif coğrafi və siyasi xüsusiyyətlərə malik olsalar da, onların ümumi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, məhdud resurslarla beynəlxalq sistemdə təsir imkanları yaratmağa nail olublar.

Tarix göstərir ki, kiçik və orta dövlətlərin uğuru heç vaxt yalnız onların ölçüsü ilə müəyyən edilməyib. Əsas amil həmin dövlətlərin dəyişən beynəlxalq şəraitə uyğunlaşmaq qabiliyyəti olub. İsveçrə uzun müddət neytrallıq siyasətindən istifadə edərək beynəlxalq maliyyə və diplomatiya mərkəzinə çevrilib. Sinqapur təbii resurs çatışmazlığına baxmayaraq, yüksək texnologiya, logistika və qlobal ticarət sahələrində mühüm mövqe qazanıb. Cənubi Koreya isə XX əsrin ikinci yarısında iqtisadi modernləşmə siyasəti nəticəsində dünyanın aparıcı sənaye və texnologiya mərkəzlərindən birinə çevrilib. Bu nümunələr göstərir ki, XXI əsrdə dövlətlərin gücü yalnız hərbi potensialla və təbii sərvətlərlə ölçülmür. Dövlətin institusional keyfiyyəti, insan kapitalı, innovasiya imkanları, iqtisadi çevikliyi və diplomatik bacarığı da milli gücün əsas komponentlərinə çevrilib.

Müasir beynəlxalq sistemdə kiçik və orta dövlətlər üçün ən mühüm strategiyalardan biri diplomatik çeviklikdir. Diplomatik çeviklik müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətləri qorumaq, milli maraqları müdafiə etmək və dəyişən şəraitə uyğun siyasət aparmaq qabiliyyətidir. Soyuq müharibə dövründə dünya əsasən iki böyük blok arasında bölünmüşdü. Bu şəraitdə bir çox dövlət təhlükəsizlik məqsədləri baxımından müəyyən siyasi bloklara yaxınlaşmağa məcbur olurdu. Lakin XXI əsrin reallığı daha mürəkkəbdir. Müasir dünyada iqtisadi əməkdaşlıq, enerji əlaqələri, texnoloji tərəfdaşlıq və təhlükəsizlik maraqları çox vaxt fərqli istiqamətlər üzrə inkişaf edir.

Bir dövlət eyni zamanda müxtəlif tərəfdaşlarla iqtisadi əlaqələr qura, təhlükəsizlik əməkdaşlığı həyata keçirə və diplomatik müstəqilliyini qorumağa çalışa bilər. Bunun üçün əsas şərt xarici siyasətin ideoloji yanaşmalardan daha çox milli maraqlar əsasında formalaşdırılmasıdır. Məhz bu baxımdan “strateji balans” anlayışı kiçik və orta dövlətlərin xarici siyasətində mühüm yer tutur. Strateji balans hər hansı güc mərkəzinə qarşı neytral mövqe tutmaqdan daha geniş anlayışdır. Bu, müxtəlif tərəfdaşlarla münasibətlərdə dövlətin öz qərarvermə imkanlarını qoruması, iqtisadi və siyasi asılılığı minimuma endirməsi deməkdir. Lakin balans siyasəti asan həyata keçirilən strategiya deyil. Böyük güclər arasındakı rəqabət artdıqca orta dövlətlər üzərində siyasi və iqtisadi təzyiqlər də artır. Dövlətlərdən seçim etmələri, müəyyən istiqamətlərdə mövqe bildirmələri və ya müəyyən əməkdaşlıq formatlarına qoşulmaları tələb oluna bilər. Bu vəziyyətdə əsas məsələ milli maraqların düzgün müəyyən edilməsidir. Dövlət qısa müddətli siyasi təzyiqlərdən daha çox uzunmüddətli inkişaf məqsədlərinə əsaslanan strategiya formalaşdırmalıdır.

İqtisadi dayanıqlılıq bu strategiyanın əsas elementlərindən biridir. Çünki siyasi müstəqilliyin mühüm şərtlərindən biri iqtisadi imkanlardır. İqtisadi cəhətdən zəif və xarici asılılığı yüksək olan dövlətlərin müstəqil xarici siyasət aparmaq imkanları məhdudlaşa bilər. Bu səbəbdən müasir dövrdə iqtisadiyyat milli təhlükəsizliyin əsas hissəsi kimi qiymətləndirilir. Enerji təhlükəsizliyi, ərzaq təhlükəsizliyi, maliyyə sabitliyi, texnoloji imkanlar və istehsal potensialı dövlətlərin strateji dayanıqlığını müəyyən edir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun və Dünya Bankının hesabatlarında da qeyd olunur ki, iqtisadi şaxələndirmə və institusional inkişaf dövlətlərin xarici şoklara davamlılığını artıran əsas amillərdəndir. Xüsusilə qlobal böhranlar göstərdi ki, yalnız bir sektordan və ya bir bazardan asılı iqtisadi modellər uzunmüddətli perspektivdə risklərlə üzləşə bilər. Bu baxımdan kiçik və orta dövlətlər üçün əsas prioritetlərdən biri iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi olmalıdır. Enerji resurslarına malik ölkə belə gələcək inkişaf üçün elm, texnologiya, sənaye, logistika və insan kapitalına investisiya etməlidir.

Müasir dünya iqtisadiyyatında rəqabət artıq yalnız istehsal həcmi ilə müəyyən olunmur. İnnovasiya qabiliyyəti, rəqəmsal imkanlar, yüksək ixtisaslı kadrlar və elmi tədqiqat potensialı dövlətlərin qlobal mövqeyinə birbaşa təsir göstərir. Kiçik və orta dövlətlərin digər mühüm üstünlüyü çeviklik imkanlarıdır. Böyük dövlətlərdə qərar qəbuletmə mexanizmləri çox zaman mürəkkəb və uzunmüddətli proses tələb edir. Orta ölçülü dövlət isə daha sürətli uyğunlaşa, yeni iqtisadi sahələrə investisiya qoya və regional təşəbbüslər irəli sürə bilər. Bununla yanaşı, müasir dövrdə regional əməkdaşlıq da kiçik və orta dövlətlərin strategiyasında mühüm yer tutur. Regional təşkilatlar, iqtisadi birliklər və nəqliyyat layihələri dövlətlərə kollektiv imkanlarını artırmağa kömək edir. Məsələn, Avropa İttifaqının inkişaf modeli göstərir ki, dövlət müəyyən sahələrdə əməkdaşlığı gücləndirməklə qlobal rəqabət qabiliyyətini artıra bilər. Eyni zamanda, Asiya və Avrasiya məkanında yeni iqtisadi dəhlizlərin yaranması orta dövlətlər üçün geoiqtisadi imkanlar yaradır. Lakin bütün bu imkanlardan səmərəli istifadə etmək üçün dövlətlərin əsas kapitalı insan resurslarıdır. Təhsil sistemi, peşəkar dövlət idarəçiliyi, elmi potensial və innovasiya mədəniyyəti olmayan ölkə dəyişən dünya nizamında uzunmüddətli üstünlük əldə etməkdə çətinlik çəkə bilər.

XXI əsrdə kiçik və orta dövlətlərin əsas strategiyası sadəcə böyük güclər arasında mövqe seçməkdən ibarət olmamalıdır. Əsas məqsəd öz daxili imkanlarını gücləndirmək, iqtisadi və siyasi dayanıqlığı artırmaq, müxtəlif tərəfdaşlarla qarşılıqlı faydalı münasibətlər qurmaq və beynəlxalq sistemdə fəal iştirak etməkdir.

Yeni dünya nizamında uğurun əsas şərti ölçü deyil, idarəetmə keyfiyyətidir. Kiçik və orta dövlətlər düzgün strategiya, çevik diplomatiya və davamlı inkişaf modeli vasitəsilə qlobal proseslərdə mühüm rol oynaya bilər. Gələcəyin beynəlxalq sistemində yalnız böyük əraziyə və böyük resurslara sahib ölkələr güclü mövqe tutmayacaq. Əsas üstünlük dəyişiklikləri vaxtında görən, milli imkanlarını düzgün qiymətləndirən və qlobal əməkdaşlıq imkanlarından səmərəli istifadə edən dövlətlərdə olacaq.

Kəramət Qənbərov,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik

Akademiyasının “Dövlət qulluğu və kadr siyasəti” kafedrasının müəllimi,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert

Paylaş:

Baxılıb: 44 dəfə