Artıq söhbət gələcəkdən yox, real dəyişikliklərdən gedir

Süni intellektin dövlət idarəçiliyinə daxil olması artıq gələcəklə bağlı nəzəri müzakirə deyil. 2026-cı ildə İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD), yəni inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadi və idarəetmə siyasətini müqayisəli şəkildə araşdıran beynəlxalq təşkilatın hazırladığı “Digital Government Outlook 2026” hesabatı göstərir ki, təşkilata daxil olan 36 ölkədən 35-də, yəni 97 faizində dövlətin ən azı bir sahəsində süni intellektdən istifadə olunur. Ən geniş tətbiq daxili inzibati proseslərdə və dövlət xidmətlərindədir. 36 ölkədən 31-də dövlətin daxili iş proseslərində, 27-də dövlət xidmətlərində süni intellekt tətbiq edilir. Siyasətin hazırlanmasında isə istifadə hələ xeyli aşağıdır: yalnız 13 ölkə bu sahədə süni intellektdən istifadə etdiyini bildirib. Dövlət nəzarəti və hesabatlılığında isə bu siyahı 12 ölkədən ibarətdir. Bu rəqəmlər bir mühüm mənzərə yaradır. Hökumətlər süni intellekti ilk növbədə insanın gördüyü təkrarlanan işi sürətləndirmək, böyük həcmdə məlumatı emal etmək və dövlət xidmətlərini yaxşılaşdırmaq üçün tətbiq edir. Dövlət siyasətinin özünün hazırlanmasına və yüksək məsuliyyətli qərarlara gələndə isə ehtiyat daha böyükdür. Səbəb də aydındır: burada səhv alqoritmin nəticəsi artıq sadəcə texniki problem deyil, insanın hüququna, dövlət vəsaitinə və siyasi qərara təsir göstərə bilər.

OECD-in 2025-ci ildə dərc etdiyi “Governing with Artificial Intelligence” araşdırmasında dövlət idarəçiliyində 200 real süni intellekt tətbiqi nümunəsi 11 əsas dövlət funksiyası üzrə araşdırılıb. Bu nümunələr arasında dövlət xidmətləri, ədliyyə, korrupsiyaya qarşı mübarizə, maliyyə idarəçiliyi, dövlət qulluğu və qərar qəbuletmə prosesləri var. Araşdırma süni intellektin dövlətlərə xidmətləri avtomatlaşdırmaq, onları vətəndaşın ehtiyacına uyğunlaşdırmaq, qərarların hazırlanmasına kömək etmək, fırıldaqçılığı aşkar etmək və dövlət qulluqçularının işini yüngülləşdirmək imkanları verdiyini göstərir. Eyni zamanda, məlumatların qərəzli olması, şəffaflığın zəifliyi və süni intellektin nəticəsinə həddindən artıq etibar edilməsinin dövlətə olan inamı azalda biləcəyi vurğulanır.

Burada söhbətin nədən getdiyini sadə bir nümunə ilə görmək mümkündür. Dövlət qurumuna hər gün minlərlə ərizə daxil olur. Onların hamısını əməkdaşların bir-bir oxuması, mövzusunu müəyyənləşdirməsi, aidiyyəti quruma yönləndirməsi və cavabın hazırlanması vaxt aparır. Süni intellekt bu mətnləri saniyələr və ya dəqiqələr ərzində qruplaşdıra, müraciətin mövzusunu müəyyən edə, oxşar müraciətləri bir yerə toplaya və dövlət qulluqçusuna ilkin məlumat təqdim edə bilər. Burada insanın işi yox olmur, işin xarakteri dəyişir. Dövlət qulluqçusu minlərlə sənədi əl ilə çeşidləmək əvəzinə, artıq sistemin çıxardığı nəticələri yoxlayır və qərarın hazırlanmasına diqqət ayırır.

OECD-in 2026-cı il hesabatında dövlət sektorunda süni intellektlə bağlı daha bir maraqlı göstərici var. 36 OECD ölkəsinin 32-sində, yəni 89 faizində dövlət qulluqçularının süni intellekt bacarıqlarının artırılması üçün təlim proqramları mövcuddur. Lakin bu təlimlərin hamısı konkret dövlət fəaliyyətinə yönəlmir. Dövlət xidmətlərində süni intellektdən istifadə üzrə xüsusi təlim yalnız 13 ölkədə, siyasətin hazırlanmasında süni intellektdən istifadə üzrə də yalnız 13 ölkədə mövcuddur. Bu fərq süni intellektin dövlət aparatına daxil olması ilə dövlət qulluqçusunun onu konkret işində düzgün istifadə etməsi arasında hələ də məsafə olduğunu göstərir.

Daha maraqlı məsələ süni intellektin dövlət idarəçiliyində nə qədər sürətlə yayıldığı deyil, hökumətlərin onun fəaliyyətinə nə qədər nəzarət edə bilməsidir. OECD-in eyni hesabatına görə, 36 ölkənin hamısında süni intellekt üçün müəyyən qoruyucu mexanizm mövcuddur, lakin yalnız 14 ölkədə süni intellekt sistemi istifadəyə verilməzdən əvvəl məcburi risk qiymətləndirilməsi aparılır. Yalnız 12 ölkədə daxili yoxlama komitələri, 11 ölkədə isə sistem istifadəyə veriləndən sonra audit mexanizmi mövcuddur. Daha diqqətçəkən rəqəm budur ki, cəmi 11 ölkənin dövlət sektorunda süni intellekt sistemlərinin şəffaflığı üçün formal standartı, yalnız 6 ölkənin isə açıq alqoritm reyestri var. Bu rəqəmlər süni intellektin dövlətə gətirilməsinin ikinci tərəfini göstərir. Dövlət qurumu hansısa süni intellekt sistemindən istifadə edirsə, vətəndaşın qarşısında artıq başqa sual yaranır: həmin sistem nə edir, hansı məlumatlardan istifadə edir və onun səhvinə görə kim cavabdehdir? Məhz buna görə dünyanın tanınmış süni intellekt alimləri məsələyə yalnız texnoloji imkanlar baxımından yanaşmırlar.

İsveçin Umea Universitetinin professoru, məsuliyyətli süni intellekt üzrə tanınmış alim Virginia Dignum uzun illərdir süni intellektin insan və cəmiyyət üzərində təsirlərini araşdırır. O, 2025-ci ilin sentyabrında Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Universitetinin Makao institutunda “Beyond Hype and Fear: Responsible AI for Societal Benefit” adlı çıxışında süni intellektin inkişafının yalnız texniki imkanlarla ölçülməməli olduğunu, onun cəmiyyət üçün hansı nəticələr yaratdığının da əsas məsələ olduğunu vurğulayıb. Dignumun yanaşmasının dövlət idarəçiliyi üçün əhəmiyyəti ondadır ki, dövlətin istifadə etdiyi süni intellekt sistemi yalnız effektiv deyil, həm də izah edilə bilən və məsuliyyət mexanizminə malik olmalıdır.

Süni intellekt üzrə digər tanınmış alim, Stanford Universitetinin professoru Fei-Fei Li də texnologiyanın inkişafı ilə insan amilinin birlikdə nəzərdən keçirilməsini müdafiə edən alimlərdəndir. Onun mövqeyinin dövlət idarəçiliyi baxımından əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür, çünki süni intellektin dövlət sistemlərinə daxil olması onun nə qədər güclü olmasından daha çox həmin gücün hansı qərarlara tətbiq edilməsindən asılıdır. Dövlət xidmətinin avtomatlaşdırılması ilə insanın hüquqi statusuna təsir edən qərarın avtomatlaşdırılması eyni məsələ deyil.

Azərbaycan da bu prosesə artıq dövlət siyasəti səviyyəsində daxil olub. Prezident İlham Əliyevin 19 mart 2025-ci il tarixli sərəncamı ilə “Azərbaycan Respublikasının 2025-2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası” təsdiq edilib. Strategiyada süni intellekt üzrə milli ekosistemin formalaşdırılması, elmi tədqiqatların inkişafı, kadr potensialının gücləndirilməsi, süni intellekt infrastrukturunun yaradılması və dövlət idarəçiliyində bu texnologiyadan istifadənin genişləndirilməsi ilə yanaşı, informasiya təhlükəsizliyi məsələləri də ayrıca yer alır. Bu sənədin qəbulundan sonra məsələ ayrı-ayrı texnoloji layihələrdən çıxaraq dövlət siyasətinin bir hissəsinə çevrilib. 2026-cı ildə isə rəqəmsal inkişaf sahəsində institusional dəyişikliklər davam edib. 29 iyun 2026-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası keçirilib. İclasa Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva sədrlik edib. Rəqəmsal transformasiya, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik və innovasiya həmin yeni koordinasiya mexanizminin gündəliyində bir-biri ilə əlaqəli istiqamətlər kimi nəzərdən keçirilib.

Həmin dövrdə Azərbaycanda dövlət idarəçiliyində süni intellektlə bağlı praktiki işlərin də artdığı görünür. 2026-2028-ci illər üçün rəqəmsal inkişaf üzrə fəaliyyət planının icrası çərçivəsində Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi dövlət idarəçiliyində süni intellektin tətbiqinə həsr olunmuş praktiki seminar keçirib. Seminarın məqsədi artıq “süni intellekt nədir?” sualını izah etməkdən çox onun dövlət idarəçiliyində tətbiq imkanlarını müzakirə etmək olub.

Azərbaycanın bu sahədə əvvəlki rəqəmsallaşma təcrübəsi də məsələnin mühüm hissəsidir. ASAN xidmət dövlət xidmətlərinin vətəndaşa vahid məkanda təqdim edilməsi modelini formalaşdırıb, myGov isə vətəndaşın dövlət xidmətləri və rəqəmsal sənədlərlə elektron mühitdə əlaqəsini genişləndirib. Süni intellektin dövlət idarəçiliyinə daxil olması baxımından bunların əhəmiyyəti ondadır ki, süni intellekt ayrıca və boş bir texnologiya kimi işləyə bilməz. Onun işləməsi üçün elektron məlumat, informasiya sistemləri və həmin sistemlər arasında məlumat mübadiləsi lazımdır.

Azərbaycanın son illərdə süni intellekt üzrə standartlaşdırma istiqamətində atdığı addımlar da bu prosesin başqa tərəfidir. 2026-cı ilin əvvəlində açıqlanan məlumata görə, Azərbaycanda süni intellekt üzrə beynəlxalq tələblər əsasında 8 dövlət standartı qəbul edilib, üstəlik, əlavə standartların hazırlanması nəzərdə tutulur. Bu standartlaşdırma prosesi süni intellektin yalnız texnoloji məhsul kimi yox, müəyyən qaydaları və texniki meyarları olan ayrıca sahə kimi formalaşdığını göstərir.

Dünyada isə proses daha da irəliləyib. Avropa İttifaqının Süni İntellekt Aktı süni intellekt sistemlərini risk səviyyəsinə görə fərqləndirir və yüksək riskli sistemlər üçün məlumatların keyfiyyəti, sənədləşdirmə, insan nəzarəti, kibertəhlükəsizlik və risklərin idarə olunması kimi tələblər müəyyən edir. Avropa İttifaqı 27 Avropa dövlətinin siyasi və iqtisadi birliyidir və bu qanun süni intellekt üzrə dünyada ən geniş hüquqi çərçivələrdən biri hesab olunur.

Böyük Britaniyada isə dövlət orqanlarının istifadə etdiyi alqoritmlərin şəffaflığı üçün Algorithmic Transparency Recording Standard, yəni “Alqoritmik Şəffaflığın Qeydiyyatı Standartı” tətbiq edilir. Bu sistem dövlət qurumlarının istifadə etdiyi müəyyən alqoritmlər haqqında məlumatın ictimaiyyətə açıqlanmasına imkan verir. Burada məqsəd vətəndaşın dövlətin texnologiyadan hansı məqsədlə istifadə etdiyini bilməsidir.

Dövlət idarəçiliyində süni intellektin ən ciddi tətbiqlərindən biri isə korrupsiyanın və maliyyə pozuntularının aşkarlanmasıdır. OECD-in araşdırdığı real nümunələrdə süni intellekt böyük həcmdə maliyyə məlumatlarını təhlil edərək qeyri-adi əməliyyatları və riskli nümunələri müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunur. Burada alqoritm “bu şəxs günahkardır” qərarı vermir. O, insanın adi üsullarla görə bilmədiyi əlaqəni və ya anomaliyanı üzə çıxarır, bundan sonra araşdırma aparan qurum həmin məlumatı yoxlayır.

Süni intellektin dövlət idarəçiliyində ən böyük dəyişikliklərindən biri də budur: dövlət aparatının əlində əvvəllər yalnız arxiv kimi saxlanan böyük məlumat kütlələri artıq təhlil edilə bilən resursa çevrilir. Dövlət xidmətləri, vergi, sosial təminat, nəqliyyat, səhiyyə, təhsil və digər sahələrdə toplanan məlumatların təhlili dövlətin hadisəyə reaksiya verməsindən əvvəl onun əlamətlərini görməsinə imkan verə bilər.

Süni intellekt artıq dövlət gəlirlərinə də təsir göstərir

Süni intellektin dövlət üçün əhəmiyyəti yalnız idarəetmə proseslərinin sürətlənməsi ilə məhdudlaşmır. Tayvanda baş verən son hadisə süni intellekt iqtisadiyyatının dövlət büdcəsinə və nəticədə vətəndaşın gəlirinə necə təsir göstərə bildiyini konkret rəqəmlərlə ortaya qoyur. Tayvan prezidenti Lai Çinq-te 17 avqust 2026-cı ildə açıqlayıb ki, 2027-ci ildə dövlət büdcəsinə hər bir şəxsə 10 min yeni Tayvan dolları, təxminən 314 ABŞ dolları, birdəfəlik nağd ödəniş üçün 235,7 milyard yeni Tayvan dolları, yəni təxminən 7,4 milyard ABŞ dolları vəsait daxil ediləcək. Prezident bu ödənişi açıq şəkildə “AI dividend” - “süni intellekt dividendi” adlandırıb və süni intellekt sənayesinin yaratdığı iqtisadi artımdan əldə olunan gəlirin cəmiyyətlə bölüşdürülməsini əsaslandırıb.

Bu qərarın arxasında Tayvan iqtisadiyyatında süni intellekt və yarımkeçirici sənayesinin yaratdığı sürətli artım dayanır. Tayvanın Baş Büdcə, Mühasibat və Statistika Baş İdarəsi (DGBAS, ölkənin əsas rəsmi statistika qurumu) 4 avqust 2026-cı ildə 2026-cı il üzrə iqtisadi artım proqnozunu 11,05 faizə yüksəldib. Bu, 1987-ci ildən bəri, yəni təxminən 40 ildə ən yüksək illik artım proqnozudur. 2026-cı ilin ilk yarısında Tayvan iqtisadiyyatı 14,15 faiz böyüyüb, ölkənin 2026-cı il üzrə ixracının isə 903,6 milyard ABŞ dollarına çatacağı gözlənir. Bu artımın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri süni intellekt serverlərinə və qabaqcıl yarımkeçiricilərə qlobal tələbin kəskin yüksəlməsidir.

Tayvan nümunəsində “süni intellekt dividendi” ifadəsinin iqtisadi mahiyyəti dəqiq başa düşülməlidir. Söhbət dövlətin süni intellekt şirkətlərinin səhmlərinə sahib olub onların mənfəətini birbaşa vətəndaşlar arasında bölüşdürməsindən getmir. Burada süni intellekt sektorunun yaratdığı istehsal, ixrac, iqtisadi artım və vergi gəlirlərinin dövlətin maliyyə imkanlarını genişləndirməsi nəzərdə tutulur. Lai Çinq-te də məhz bu iqtisadi artımın yaratdığı əlavə imkanın əhali ilə bölüşdürülməsini “AI dividend” kimi təqdim edib. Tayvanın bu qərarı süni intellektin dövlət üçün artıq yalnız inzibati texnologiya olmadığını göstərən ən konkret nümunələrdən biridir. Bir neçə il əvvəl süni intellekt haqqında danışarkən əsas müzakirə onun dövlət xidmətlərini neçə faiz sürətləndirə biləcəyi ətrafında gedirdisə, indi məsələ iqtisadi artımın, ixracın, vergi gəlirlərinin və həmin gəlirin cəmiyyət arasında bölüşdürülməsinin özünə qədər gəlib çatıb.

Lakin OECD-in 2026-cı il hesabatında daha bir rəqəm diqqət çəkir: 36 ölkədən yalnız 10-u, yəni 28 faizi dövlət sektorunda istifadə olunan süni intellekt sistemlərinin maliyyə və ya qeyri-maliyyə nəticələrini ölçdüyünü bildirir. Yəni dövlətlər süni intellektdən istifadə etməyə başlayıb, amma onun real nəticəsini ölçmək məsələsində hələ ciddi boşluq qalır.

Bu, hazırkı mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Dünyada artıq “süni intellekt dövlətə daxil olacaqmı?” sualı geridə qalıb. İndi əsas müzakirə onun harada istifadə edilməsi, hansı nəticəni verməsi və dövlətin həmin sistem üzərində nəzarəti necə saxlaması ətrafında gedir.

Azərbaycanın 2025-2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyasını məhz bu beynəlxalq prosesin içində qiymətləndirmək lazımdır. Strategiyanın qəbul edilməsi artıq baş vermiş siyasi hadisədir, Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması artıq formalaşmış institusional reallıqdır, dövlət idarəçiliyində süni intellekt üzrə praktiki tədbirlərin keçirilməsi artıq həyata keçirilən fəaliyyətdir, süni intellekt üzrə standartların qəbul edilməsi isə tənzimləmə mərhələsinin başlandığını göstərir. Beləliklə, süni intellekt Azərbaycanda artıq dövlət siyasətinə, rəqəmsal inkişaf mexanizmlərinə, standartlaşdırmaya və dövlət idarəçiliyinin praktiki fəaliyyətinə daxil olmuş prosesdir.

Dünyada da eyni vəziyyət müşahidə olunur. OECD-in 2026-cı il hesabatına görə, 36 ölkənin 35-də dövlət sektorunda süni intellektdən istifadə edilməsi bunu rəqəmlə təsdiqləyir. Lakin həmin rəqəmlər başqa bir həqiqəti də göstərir: süni intellektin ən sürətli yayıldığı sahələr dövlətin daxili prosesləri və xidmətləridir, dövlət siyasətinin və yüksək məsuliyyətli qərarların hazırlanmasında isə tətbiq hələ məhduddur. Bu fərq təsadüfi deyil. Dövlət idarəçiliyində süni intellekt sənədin hazırlanmasını sürətləndirə bilər, minlərlə müraciəti çeşidləyə bilər, riskli əməliyyatı göstərə bilər, böyük məlumat kütləsini təhlil edə bilər. Amma dövlət qərarının arxasında hüquq, məsuliyyət və insan taleyi dayananda texnologiyanın rolu artıq daha həssas xarakter alır. Məhz dövlət idarəçiliyində süni intellektin hazırkı mərhələsinin əsas xüsusiyyəti də budur: texnologiya artıq dövlətin qapısından içəri girib, indi əsas məsələ onun hansı otaqlara qədər buraxılmasıdır.

Kəramət QƏNBƏROV,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik

Akademiyasının “Dövlət qulluğu və kadr siyasəti” kafedrasının müəllimi, beynəlxalq hüquq üzrə ekspert və

beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı