Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərinə diplomatik nümayəndə heyətinin son səfəri ətrafında Ermənistan cəmiyyətinin ayrı-ayrı siyasi və ictimai dairələrində müşahidə olunan reaksiyalar Cənubi Qafqazda postmünaqişə siyasi reallıqlarının hələ də müxtəlif interpretasiyalarla müşayiət olunduğunu göstərir. Məsələyə yalnız konkret diplomatik səfərə münasibət prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Bu reaksiyalar eyni zamanda tarixi yaddaş, milli identiklik, ərazi bütövlüyü, suverenlik, mədəni irs və siyasi legitimlik kimi bir-biri ilə sıx əlaqəli olan kateqoriyaların Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində hələ də mühüm yer tutduğunu nümayiş etdirir.

Sentyabrın 11-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura təşkil edilən səfərində 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nümayəndə iştirak edib. Səfərin əsas məqsədlərindən biri azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq prosesinin, formalaşan yeni sosial-iqtisadi reallıqların və regionun mövcud vəziyyətinin diplomatik nümayəndələrə yerində təqdim olunması olub.

Bu faktın özü səfərin sırf protokol xarakterli tədbir olmadığını göstərir. Müxtəlif dövlətləri və beynəlxalq təşkilatları təmsil edən nümayəndələrin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri Azərbaycanın postmünaqişə dövründə həyata keçirdiyi siyasətin beynəlxalq kommunikasiya müstəvisində təqdimatı baxımından əhəmiyyətli siyasi-diplomatik hadisədir. Diplomatik nümayəndələrin ərazidəki vəziyyətlə bilavasitə tanış olması siyasi qiymətləndirmələrin yalnız informasiya resurslarına deyil, həm də yerində müşahidəyə əsaslanmasına imkan yaradır.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzur məsələsinə münasibətdə ən mühüm məqam münaqişənin hərbi mərhələsindən sonrakı siyasi reallığın mahiyyətinin düzgün dərk edilməsidir. Müasir siyasi elmdə postmünaqişə transformasiyası yalnız silahlı qarşıdurmanın başa çatması kimi izah edilmir. Bu mərhələ eyni zamanda siyasi institutların, sosial münasibətlərin, təhlükəsizlik mühitinin, iqtisadi sistemin və kollektiv yaddaşın yeni reallıqlara uyğunlaşdırılması prosesidir.

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən siyasət məhz belə kompleks transformasiya xarakteri daşıyır. “Böyük Qayıdış” çərçivəsində yaşayış məntəqələrinin bərpası, yol-nəqliyyat və enerji infrastrukturunun qurulması, sosial obyektlərin yaradılması, əhalinin mərhələli şəkildə doğma yaşayış məntəqələrinə qaytarılması və iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması bir-birindən ayrı layihələr deyil, vahid dövlət siyasətinin qarşılıqlı tamamlayan istiqamətləridir. Prezidentin təsdiq etdiyi I Dövlət Proqramında da işğaldan azad edilmiş ərazilərin minalardan təmizlənməsi, müasir infrastrukturun yaradılması, iqtisadi fəaliyyətin bərpası və əhalinin dayanıqlı məskunlaşması əsas prioritetlər kimi müəyyənləşdirilib.

Prezident.az-ın “Böyük Qayıdış” üzrə təqdim etdiyi aktual məlumatlara əsasən, azad edilmiş ərazilərdə hazırda 48 mindən çox insan yaşayır və fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda, regionda yaşayış, sənaye, nəqliyyat, enerji, təhsil, səhiyyə və digər sosial infrastrukturların yaradılması davam etdirilir.

Beləliklə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda gedən prosesləri yalnız “ərazi üzərində nəzarətin bərpası” müstəvisində qiymətləndirmək kifayət deyil. Burada söhbət eyni zamanda sosial-demoqrafik reinteqrasiyadan, iqtisadi dövriyyənin bərpasından, institusional idarəetmənin qurulmasından və məkanın yenidən sosial həyata qaytarılmasından gedir.

Bu baxımdan, xarici diplomatların həmin ərazilərə səfəri Azərbaycanın postmünaqişə siyasətinin beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim edilməsi baxımından xüsusi siyasi-kommunikativ əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində ən mühüm siyasi-hüquqi məsələlərdən biri suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsipləridir. Dövlətlərin öz əraziləri üzərində suveren hakimiyyətinin həyata keçirilməsi və xarici əlaqələrinin müstəqil müəyyənləşdirilməsi beynəlxalq münasibətlər sisteminin fundamental prinsipləri sırasındadır.

Bu kontekstdə Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndələrin Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərinə səfərinə münasibət də siyasi-hüquqi çərçivədə təhlil edilməlidir. Ayrı-ayrı ictimai-siyasi qrupların belə səfərlərə etiraz etməsi onların siyasi mövqeyini ifadə edə bilər. Lakin həmin mövqelərin dövlətlərin suveren hüquqları ilə bağlı beynəlxalq münasibətlərdə qəbul edilmiş prinsiplərlə qarışdırılması metodoloji baxımdan düzgün olmazdı.

Azərbaycanın diplomatik mövqeyində ərazi bütövlüyü və suverenlik məsələsi sülh prosesinin fundamental elementlərindən biri kimi təqdim edilir. 2024-cü ilin mayında Almatıda keçirilən Azərbaycan–Ermənistan xarici işlər nazirlərinin danışıqlarında sülh sazişi layihəsi üzrə müzakirələrin davam etdirilməsi və sərhədlərin delimitasiyası istiqamətində əldə olunan irəliləyiş qeyd edilmişdi.

Daha sonra, 2025-ci il avqustun 8-də Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri tərəfindən Sülh və Dövlətlərarası Münasibətlərin Qurulması haqqında Sazişin mətninin ilkin paraflanması Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin normallaşması prosesində mühüm siyasi mərhələ kimi təqdim olundu.

Bu faktlar göstərir ki, postmünaqişə dövründə siyasi gündəmin əsas istiqamətlərindən biri iki dövlət arasında münasibətlərin yeni hüquqi-siyasi çərçivədə formalaşdırılmasıdır. Buna görə də ayrı-ayrı ictimai-siyasi dairələrin ritorikası ilə dövlətlərarası danışıqların hüquqi-siyasi gündəliyini eyniləşdirmək doğru olmaz.

Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində tarixi yaddaşın siyasi əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür. Münaqişənin uzunmüddətli xarakteri hər iki cəmiyyətdə tarixi hadisələrin milli identikliyin formalaşmasına təsir göstərən mühüm amilə çevrilməsinə səbəb olub.

Siyasi elmdə “identiklik siyasəti” anlayışı cəmiyyətin kollektiv özünüdərkinin müəyyən tarixi hadisələr, ərazi, dil, din, mədəniyyət və kollektiv yaddaş üzərindən formalaşdırılmasını ifadə edir. Cənubi Qafqaz nümunəsində isə tarixi narrativlər yalnız akademik tarixşünaslığın predmeti olaraq qalmır, zaman-zaman siyasi mobilizasiya və legitimlik diskursunun komponentinə çevrilir.

Bu səbəbdən Qarabağ, Şərqi Zəngəzur və Qərbi Azərbaycan məsələləri ətrafında formalaşan siyasi ritorikanın arxasında yalnız cari siyasi maraqları deyil, həm də kollektiv yaddaşın dərin qatlarını nəzərə almaq lazımdır.

Lakin tarixi yaddaşın siyasi əhəmiyyət daşıması tarixi faktların siyasi məqsədlərə uyğun şəkildə selektiv interpretasiya edilməsini elmi baxımdan əsaslandıra bilməz. Əksinə, tarixşünaslığın əsas vəzifəsi siyasi mövqedən asılı olmayaraq mənbələrin sistemli, müqayisəli və tənqidi təhlilini həyata keçirməkdir.

Bu baxımdan Qafqaz Albaniyasının tarixi və mədəni irsi xüsusi elmi əhəmiyyət kəsb edir. Qafqaz Albaniyası qədim və erkən orta əsrlər dövründə Cənubi Qafqazın mühüm siyasi və mədəni qurumlarından biri olmuşdur. Azərbaycanın qədim şəhərlərindən Qəbələ ilə bağlı UNESCO materiallarında da şəhərin Qafqaz Albaniyasının siyasi və mədəni tarixində mühüm rol oynadığı göstərilir. UNESCO-nun materiallarına əsasən, qədim Qəbələ e.ə. I minillikdə Albaniyanın mühüm siyasi mərkəzlərindən biri olmuş və antik müəlliflərin əsərlərində də qeyd edilmişdir.

Şəkinin tarixi mərkəzi ilə bağlı UNESCO sənədində isə şəhərin qədim mənşəyinin Qafqaz Albaniyası ilə əlaqəsi və onun e.ə. VI əsrə qədər gedib çıxan tarixi haqqında məlumat verilir.

Bu faktlar Qafqaz Albaniyası irsinin yalnız milli tarixşünaslıq baxımından deyil, beynəlxalq elmi dövriyyə baxımından da əhəmiyyətli olduğunu göstərir.

Bununla belə, Qafqaz Albaniyası irsinin mənsubiyyəti ilə bağlı müasir siyasi diskursda mövcud olan mübahisələr elmi metodologiyanın tələbləri əsasında araşdırılmalıdır. Arxeoloji materiallar, epiqrafik nümunələr, memarlıq xüsusiyyətləri, yazılı mənbələr, paleoqrafik məlumatlar və tarixi xəritələr bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə deyil, kompleks müqayisəli təhlil əsasında öyrənilməlidir.

Məhz belə yanaşma tarixi irsin siyasi konfrontasiya predmetinə çevrilməsinin qarşısını alaraq onu elmi tədqiqat və mədəni irsin qorunması müstəvisinə qaytara bilər.

Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsi məsələsinin digər mühüm istiqaməti indiki Ermənistan ərazisində tarixən yaşamış azərbaycanlı əhalinin irsinin öyrənilməsidir. İrəvan, Göyçə, Zəngəzur, Dərələyəz və digər tarixi bölgələrdə azərbaycanlıların məskunlaşması, sosial-iqtisadi fəaliyyəti, dini və mədəni həyatı, toponimik irsi və memarlıq nümunələri bu baxımdan ayrıca elmi araşdırma predmetidir.

Bu sahədə faktoloji bazanın genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, Qərbi Azərbaycan İcmasının hazırladığı materiallardan birində 1991-ci ilə qədər indiki Ermənistan ərazisində mövcud olmuş və sonradan dağıdıldığı bildirilən 700-dən çox azərbaycanlı qəbiristanlığından bəhs edilir; həmin araşdırmada 201 qəbiristanlığın əvvəlki və mövcud vəziyyətinə dair məlumatların toplandığı, 1890–1991-ci illəri əhatə edən 250-dən çox topoqrafik xəritədən, müxtəlif ölkələrin arxiv materiallarından və foto-video sənədlərindən istifadə edildiyi qeyd olunur.

Bu məlumatlar, ilk növbədə, siyasi bəyanat kimi deyil, elmi araşdırma və müstəqil verifikasiya tələb edən sənədləşdirmə materialları kimi nəzərdən keçirilməlidir. Belə yanaşma həm elmi obyektivliyi, həm də tarixi faktların beynəlxalq elmi dövriyyəyə çıxarılmasının etibarlılığını təmin edə bilər.

Məsələn, Qərbi Azərbaycan irsi ilə bağlı təqdim olunan materiallarda Zəngəzurun Urud kəndində XV–XVII əsrlərə aid qəbirüstü daşlar barədə məlumatlar yer alır. Həmin abidələrin 1961-ci ildə Azərbaycan və Ermənistan arxeoloqlarının birgə ekspedisiyası zamanı qeydə alındığı bildirilir. Bu tip materialların arxiv sənədləri və müstəqil elmi araşdırmalarla müqayisəli şəkildə öyrənilməsi regionun tarixi-mədəni coğrafiyasının daha dəqiq rekonstruksiyasına imkan verə bilər.

Mədəni irs üzərində mübahisələr müasir beynəlxalq münasibətlərdə yeni hadisə deyil. Münaqişə və postmünaqişə cəmiyyətlərində tarixi abidələr, dini məkanlar, qəbiristanlıqlar və toponimlər kollektiv identikliyin mühüm simvollarına çevrilə bilir. Buna görə də irsin qorunması məsələsi təkcə mədəniyyət siyasətinin deyil, eyni zamanda siyasi legitimlik və humanitar təhlükəsizlik gündəliyinin tərkib hissəsinə çevrilir.

Azərbaycan–Ermənistan münasibətləri kontekstində isə bu məsələ daha həssas xarakter daşıyır. Çünki hər iki tərəfin tarixi yaddaşında mədəni irs münaqişənin sosial-psixoloji nəticələri ilə birbaşa əlaqəlidir.

Bu səbəbdən tarixi abidələrin mənsubiyyəti və qorunması ilə bağlı iddialar siyasi şüarlar səviyyəsində deyil, sənədləşdirilmiş elmi faktlar əsasında araşdırılmalıdır. Arxiv sənədləri, xəritələr, epiqrafik nümunələr, arxeoloji materiallar, memarlıq xüsusiyyətləri və beynəlxalq irs standartları bu istiqamətdə əsas metodoloji baza kimi çıxış etməlidir.

Diplomatik səfər ətrafında yaranmış reaksiyaların digər mühüm aspekti onların sülh və normallaşma prosesinin siyasi atmosferinə mümkün təsiridir.

Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində 2024–2025-ci illərdə aparılan danışıqlar diplomatik kanalların işlək olduğunu göstərib. 2025-ci ilin martında sülh sazişi layihəsi üzrə danışıqların başa çatdığı elan edilmiş, avqust ayında isə saziş mətninin ilkin paraflanması həyata keçirilmişdi.

Belə bir mərhələdə ictimai-siyasi diskursun dili xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Sülh prosesinin institusional səviyyədə irəliləməsi ilə yanaşı, cəmiyyətlərdə yeni siyasi reallıqların qəbul edilməsi də normallaşmanın sosial bazasını formalaşdıran amillərdəndir.

Bununla belə, Ermənistan cəmiyyətinin bütün üzvlərinin və ya siyasi qüvvələrinin eyni mövqedə olduğunu iddia etmək elmi baxımdan düzgün olmazdı. Konkret reaksiyalar ayrı-ayrı siyasi partiyalara, ictimai təşkilatlara, media resurslarına və sosial qruplara aid edilməli, onların mövqeləri bütövlükdə cəmiyyətin mövqeyi kimi təqdim edilməməlidir.

Eyni zamanda, konkret ictimai kampaniyanın Ermənistan hakimiyyətinin birbaşa siyasi göstərişi ilə həyata keçirildiyi barədə nəticəyə gəlmək üçün müstəqil və yoxlanıla bilən sübutlar tələb olunur. Siyasi təhlildə bu fərqləndirmənin aparılması xüsusilə vacibdir. Çünki elmi obyektivlik siyasi hadisələrin emosional qiymətləndirilməsindən deyil, fakt, mənbə və interpretasiya arasındakı sərhədlərin qorunmasından başlayır.

Cənubi Qafqazda davamlı sülhün formalaşması üçün tarixi yaddaşın aradan qaldırılması deyil, onun elmi şəkildə öyrənilməsi zəruridir. Tarixi faktların unudulması və ya kollektiv yaddaşın siyasi iradə ilə dəyişdirilməsi mümkün deyil. Lakin tarixi yaddaşın siyasi mobilizasiya vasitəsinə çevrilməsinin qarşısını almaq mümkündür.

Bu baxımdan Azərbaycan üçün milli irsin qorunması və tarixi faktların beynəlxalq elmi ictimaiyyətə çatdırılması strateji əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa layihələri də yalnız şəhərsalma və iqtisadi inkişaf proqramları kimi deyil, eyni zamanda tarixi-mədəni məkanın yenidən canlandırılması prosesi kimi xarakterizə olunur. Rəsmi məlumatlarda regionda dini və tarixi abidələrin, o cümlədən Ağdam və Zəngilan məscidlərinin bərpası istiqamətində görülən işlər də xüsusi vurğulanır.

Bu mənada diplomatik nümayəndələrin səfəri həm də regionun yeni sosial, iqtisadi və mədəni reallıqlarının beynəlxalq auditoriyaya təqdim olunması baxımından əhəmiyyətlidir.

Nəticə etibarı ilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzura diplomatik nümayəndə heyətinin səfəri ətrafında formalaşan reaksiyalar göstərir ki, Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində münaqişənin hərbi mərhələsi başa çatsa da, onun tarixi, ideoloji və identiklik müstəvilərində yaratdığı təsirlər hələ də siyasi diskursda özünü göstərir.

Bu mərhələdə əsas məsələ yalnız siyasi ritorikaya cavab vermək deyil, tarixi və hüquqi faktların sistemli şəkildə sənədləşdirilməsi, elmi dövriyyəyə daxil edilməsi və beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim olunmasıdır.

Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi bərpa və Böyük Qayıdış siyasəti artıq yeni sosial-iqtisadi reallıq formalaşdırır. On minlərlə insanın regiona qayıtması, yeni yaşayış məntəqələrinin, məktəblərin, xəstəxanaların, sənaye müəssisələrinin, enerji və nəqliyyat infrastrukturlarının yaradılması bu prosesin yalnız siyasi bəyanatlardan ibarət olmadığını göstərən institusional və faktoloji göstəricilərdir.

Eyni zamanda, Qafqaz Albaniyası irsi, Qarabağın tarixi-mədəni irsi və Qərbi Azərbaycan ərazilərində azərbaycanlılara məxsus mədəni irs məsələlərinin araşdırılması daha geniş mənbə bazasına, müqayisəli tarixşünaslığa və beynəlxalq elmi standartlara əsaslanmalıdır.

Tarixi həqiqət siyasi ritorikanın deyil, elmi araşdırmanın predmetidir. Milli irsin qorunması yalnız keçmişin mühafizəsi deyil, həm də gələcək nəsillərin tarixi yaddaşının etibarlı mənbələr üzərində formalaşdırılması deməkdir. Dövlət suverenliyi və ərazi bütövlüyü isə müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin fundamental siyasi-hüquqi kateqoriyalarıdır.

Cənubi Qafqazın gələcək siyasi arxitekturası baxımından ən mühüm vəzifələrdən biri tarixi yaddaşla siyasi normallaşma arasında balansın formalaşdırılmasıdır. Bu balans tarixin inkarı hesabına deyil, onun obyektiv və çoxşaxəli öyrənilməsi, mədəni irsin qorunması, qarşılıqlı siyasi dialoqun institusionallaşdırılması və beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə hörmət əsasında yaradıla bilər.

Azərbaycan üçün tarixi həqiqətə sədaqət, milli-mədəni irsin qorunması və dövlət suverenliyinin müdafiəsi yalnız siyasi mövqe deyil, həm də elmi və milli məsuliyyət məsələsidir. Bu məsuliyyətin ən mühüm şərti isə tarixi faktların emosional-siyasi mübahisələrin predmetindən çıxarılaraq sənədləşdirilmiş, elmi əsaslandırılmış və beynəlxalq akademik mühitdə müdafiə oluna bilən bilik sisteminə çevrilməsidir.

Sona Məhərrəmova
Sumqayıt Dövlət Universiteti Qərbi Azərbaycan Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri,
Türk və dünya ölkələrinin tarixi və coğrafiyası kafedrasının müdiri