Zəngilan şəhəri günü: Tarixin dönüş nöqtəsi və inzibati-ərazi yaddaşı

Bakı:

22 °C

78 %

11 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Arxiv / Zəngilan şəhəri günü: Tarixin dönüş nöqtəsi və inzibati-ərazi yaddaşı

Zəngilan şəhəri günü: Tarixin dönüş nöqtəsi və inzibati-ərazi yaddaşı

19.10.2026 [12:16]

XIX əsrin əvvəllərində Çar Rusiyasının Qafqaza, xüsusilə də Cənubi Qafqaza hərbi müdaxiləsi regionun siyasi, sosial və inzibati xəritəsini kökündən dəyişdirdi. Əsrlər boyu mövcud olmuş yerli idarəetmə sistemləri, xanlıqlar və feodal mülkləri ləğv edilərək imperiyanın mərkəzləşdirilmiş hərbi-inzibati qaydaları ilə əvəz olundu. Bu inzibati bölgü siyasəti təkcə ərazini idarə etmək məqsədi daşımırdı; eyni zamanda işğalı möhkəmləndirmək, yerli əhalinin müqavimət gücünü qırmaq, etnik-demografik balansı dəyişmək və regionun zəngin təbii sərvətlərini imperialist maraqlara xidmət etdirmək üçün hesablanmışdı.

Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazda həyata keçirdiyi inzibati islahatlar bir neçə əsas mərhələdən keçmişdir. İlk mərhələdə – xanlıqların işğalı prosesində – hərbi-komendant idarə usulu tətbiq edildi. Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şirvan, Quba, Lənkəran, Naxçıvan və İrəvan xanlıqları ləğv olunduqdan sonra onların ərazilərində əyalətlər və dairələr yaradıldı. Bu strukturların başında çar zabitləri – komendantlar dururdu. Hərbi-komendant rejimi dövründə xalq ağır vergilər, hərbi mükəlləfiyyətlər və hüquqsuzluq şəraitində yaşayırdı. Bu idarəetmə forması regionda daimi gərginlik və narazılıq mənbəyi olaraq qalırdı.

1840-cı il aprelin 10-da Çar I Nikolay tərəfindən təsdiq edilmiş "Zaqafqaziya diyarının idarəolunması üçün islahat" Cənubi Qafqazın inzibati quruluşunda mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Bu islahatla hərbi-komendant sistemi ləğv edildi və diyar iki ana inzibati vahidə bölündü: mərkəzi Tiflis olan Gürcü-İmereti quberniyası və mərkəzi Şamaxı olan Xəzər vilayəti. Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsi (Bakı, Şamaxı, Quba, Şəki, Lənkəran, Qarabağ və s.) Xəzər vilayətinin tərkibinə daxil edildi. Naxçıvan və İrəvan əraziləri isə Gürcü-İmereti quberniyasına qatıldı. Bu bölgü ərazinin tarixi, etnik və coğrafi xüsusiyyətlərini tamamilə nəzərdən qaçırır, süni şəkildə fərqli xalqları və mədəniyyətləri bir inzibati çətir altında birləşdirirdi.

İnzibati dəyişikliklərin növbəti mərhələsi 1844-cü ildə Qafqaz Canişinliyinin yaradılması ilə başladı. İdarəetməni daha da mərkəzləşdirmək üçün geniş səlahiyyətlərlə təchiz olunmuş canişin vəzifəsi təsis edildi. 1846-cı il 1 dekabr fərmanı ilə region yenidən bölündü və dörd ana quberniya yaradıldı: Tiflis, Kutaisi, Şamaxı və Dərbənd quberniyaları. Azərbaycan torpaqlarının əksəriyyəti Şamaxı və Dərbənd quberniyaları arasında paylandı.

1859-cu ildə Şamaxıda baş verən dağıdıcı zəlzələdən sonra quberniya mərkəzi Bakıya köçürüldü və Bakı quberniyası adı altında fəaliyyətini davam etdirdi. Şərqi Azərbaycan torpaqlarının iqtisadi və inzibati mərkəzi beləliklə Bakı şəhəri oldu.

1867-ci ildə həyata keçirilən yeni inzibati islahat nəticəsində Yelizavetpol (Gəncə) quberniyası təşkil edildi. Bu quberniyaya Qərbi və Cənub-Qərbi Azərbaycan torpaqları – Yelizavetpol, Şuşa, Nuxa (Şəki), Ərəş, Qazax, Cavad və Zəngəzur qəzaları daxil edildi. Bu inzibati bölgü çərçivəsində Zəngəzur qəzasının yaradılması xüsusi strateji və tarixi əhəmiyyət kəsb edirdi. Zəngəzur qəzası Qarabağ və Naxçıvan arasında körpü rolu oynayan, zəngin təbii ehtiyatlara və strateji coğrafi mövqeyə malik bir ərazi idi. İndiki Zəngilan rayonunun ərazisi də məhz bu dövrdə Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasının tərkib hissəsi kimi idarə olunurdu.

Rusiya imperiyasının inzibati-ərazi bölgüsü siyasətinin ən dağıdıcı və uzaqgörən fəsadlarından biri də 1849-cu ildə İrəvan quberniyasının yaradılması oldu. İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazilərini əhatə edən bu quberniyanın yaradılması, XIX əsrin birinci yarısından etibarən Qacar İranından və Osmanlı imperiyasından ermənilərin kütləvi şəkildə bu torpaqlara köçürülməsi siyasəti ilə sıx bağlı idi. Çar hökuməti yerli azərbaycanlı əhalinin tarixi torpaqlarında erməni inzibati və etnik üstünlüyü formalaşdırmaqla gələcək etnik münaqişələrin və parçalanmaların təməlini qoydu.

İmperiyanın tətbiq etdiyi bu mürəkkəb və mərkəzləşdirilmiş inzibati struktur bir neçə əsas xüsusiyyətə malik idi:

Etnik və tarixi sərhədlərin pozulması: Bölgü aparılarkən xalqların tarixi yaşayış məskənləri, mədəni və etnik birliyi nəzərə alınmır, əksinə parçalanırdı.
Hərbiləşdirilmiş idarəetmə: Qəza və quberniya rəhbərləri əsasən çar ordusunun generalları və zabitləri arasından təyin edilirdi.
Müstəmləkəçilik iqtisadiyyatı: İnzibati mərkəzlər və yollar xammalın (neft, ipək, pambıq, faydalı qazıntılar) Rusiyanın mərkəzi vilayətlərinə daşınmasını asanlaşdıracaq şəkildə planlaşdırılırdı.

Ümumilikdə, Qafqazın Rusiya tərəfindən işğalından sonra həyata keçirilən inzibati bölgülər regionun təbiətini, demoqrafiyasını və sosial strukturlarını dərindən zədələdi. Yerli azərbaycanlı əhalinin torpaq idarəçiliyindən kənarlaşdırılması və inzibati sərhədlərin süni şəkildə dəyişdirilməsi XX əsrdə Cənubi Qafqazda baş verən ərazi iddialarının, etnik toqquşmaların və geosiyasi böhranların zəminini hazırladı. Zəngəzur, Qarabağ və İrəvan kimi tarixi Azərbaycan mahallarının müxtəlif dövrlərdə fərqli inzibati vahidlərə bölünməsi çar Rusiyasının "parçala və hökm sür" siyasətinin bariz nümunəsidir.

YAP Ordubad rayon təşkilatının məsləhətçisi Səbinə Əliyeva

Paylaş:

Baxılıb: 80 dəfə

Xəbər lenti

Hamısına bax