Litvada nüvə silahının yerləşdirilməsi, yaxud Avropanın təhlükəsizliyi...

Bakı:

17 °C

94 %

0 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Arxiv / Litvada nüvə silahının yerləşdirilməsi, yaxud Avropanın təhlükəsizliyi...

Litvada nüvə silahının yerləşdirilməsi, yaxud Avropanın təhlükəsizliyi...

09.10.2026 [09:18]

Avropanın təhlükəsizlik sistemi son illər yalnız ənənəvi hərbi qüvvələrin artırılması ilə yox, nüvə çəkindirməsinin Avropadakı rolunun yenidən müzakirəyə çıxarılması ilə də dəyişir. Bu prosesin diqqətçəkən nümunələrindən biri Litvada konstitusiyanın nüvə silahlarına dair məhdudiyyətinin gələcək taleyi ilə bağlı müzakirələrdir. Litva 2004-cü ildən NATO üzvü və alyansın kollektiv müdafiə sisteminin tərkib hissəsidir. Ölkənin coğrafi mövqeyi - Rusiya ilə Kalininqrad vilayəti vasitəsilə yaxınlıq, Belarusla sərhəd və Baltik dənizinin təhlükəsizlik baxımından strateji əhəmiyyəti Vilnüsün müdafiə siyasətinə xüsusi çəki verir. Məsələnin mahiyyəti yalnız Litva ərazisində nüvə silahlarının yerləşdirilib-yerləşdirilməməsindən ibarət deyil. Burada daha fundamental sual meydana çıxır: NATO-nun şərq cinahında yerləşən qeyri-nüvə dövlətlərindən biri öz ərazisində nüvə çəkindirmə infrastrukturuna hüquqi imkan yaratmalıdırmı? Bu sual Litvanın daxili konstitusion hüququ ilə NATO-nun kollektiv müdafiə sistemi, Avropanın nüvə strategiyası, Rusiya-NATO münasibətləri və Baltik regionunun təhlükəsizlik arxitekturasının kəsişməsində dayanır.

Konstitusiyanın 137-ci maddəsi və yeni müzakirə

Litva konstitusiyasının 137-ci maddəsi hazırda belə müəyyən edir: “Lietuvos Respublikos teritorijoje negali buti masinio naikinimo ginklu ir uzsienio valstybiu kariniu baziu”, yəni Litva Respublikasının ərazisində kütləvi qırğın silahları və xarici dövlətlərin hərbi bazaları ola bilməz. Bu norma ölkənin müstəqilliyini bərpa etdiyi dövrün təhlükəsizlik fəlsəfəsi ilə sıx bağlı idi. Həmin vaxt əsas vəzifə sovet qoşunlarının ölkə ərazisindən çıxarılması, dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi və xarici hərbi bazaların yenidən yaranmasının qarşısının alınması idi. Lakin 2026-cı ildə Seimasda bu maddənin ləğvi ilə bağlı konstitusion qanun layihəsi gündəmə gəlib. Layihənin əsaslandırılmasında Litvanın NATO üzvlüyü və Avropanın təhlükəsizlik mühitinin dəyişməsi əsas arqumentlər sırasında göstərilir. Layihəni hazırlayanlar hesab edirlər ki, mövcud konstitusion qadağa Litvanın NATO-nun kollektiv müdafiə və çəkindirmə imkanlarında tam iştirakına hüquqi məhdudiyyət yarada bilər.

Burada vacib məqam layihənin nüvə silahlarının Litvada yerləşdirilməsinə avtomatik qərar verməməsidir. Maddənin ləğvi yalnız belə bir yerləşdirmə üçün konstitusion maneəni aradan qaldıra bilər. Konkret qərar isə ayrıca siyasi, hərbi, hüquqi və NATO çərçivəsində qəbul edilməli olardı. 2026-cı il sentyabrın 9-da Seimasın Hüquq və Hüquq Nizamı Komitəsinin layihə ilə bağlı rəyi hazırlanıb. Sənəddə Müdafiə Nazirliyinin layihəni dəstəklədiyi göstərilir. Eyni zamanda Vilnüs Universitetinin hüquq fakültəsinin ekspert rəyi də daxil olmaqla, müxtəlif hüquqi mövqelər sənəddə əksini tapıb. Universitet ekspertləri layihənin hüquqi baxımdan mümkün olduğunu, lakin 137-ci maddə ləğv ediləcəksə, onun əvəzinə bu həssas münasibətlərin əsas prinsiplərinin ayrıca hüquqi tənzimlənməsinin nəzərdən keçirilməsini məqsədəuyğun saydıqlarını bildiriblər. Deməli, Litvada hazırda müzakirə edilən məsələ sadəcə “nüvə silahı istəyirik, ya istəmirik” dilemmasından daha mürəkkəbdir. Söhbət dövlətin konstitusion təhlükəsizlik mexanizmlərinin dəyişən NATO mühitinə uyğunlaşdırılmasından gedir.

NATO-nun təhlükəsizlik sistemi üç əsas komponentin birləşməsinə əsaslanır: nüvə, konvensional və raketdən müdafiə imkanları. Alyansın rəsmi siyasətinə görə, kosmik və kiberməkan imkanları da bu ümumi çəkindirmə və müdafiə arxitekturasını tamamlayır. NATO bildirir ki, nüvə silahları mövcud olduğu müddətdə alyans nüvə ittifaqı olaraq qalacaq. NATO-nun nüvə çəkindirməsinin əsasını ABŞ-ın strateji nüvə qüvvələri təşkil edir. Böyük Britaniya və Fransanın nüvə gücləri də Avropanın ümumi çəkindirmə arxitekturasına fərqli formada töhfə verir. NATO-nun öz izahına görə, alyansın nüvə siyasəti siyasi nəzarət prinsipinə əsaslanır, nüvə çəkindirməsi ilə bağlı əsas məsləhətləşmə və qərar mexanizmlərindən biri Nuclear Planning Group-dur. Bu baxımdan Litvanın müzakirəsi Avropada daha geniş prosesin bir hissəsidir.

2026-cı ildə Finlandiyanın da öz ərazisində nüvə silahlarının yerləşdirilməsinə dair əvvəlki hüquqi məhdudiyyətlərini aradan qaldırması Avropada nüvə çəkindirməsi məsələsinin yenidən gündəmə gəldiyini göstərir. NATO-nun baş katibi Mark Rutte 2026-cı ilin iyulunda Finlandiya və Litvanın bu istiqamətdə atdığı hüquqi addımları alyansın nüvə çəkindirməsi kontekstində şərh edib və ABŞ-ın nüvə çətirini Avropa təhlükəsizliyinin əsas elementlərindən biri kimi göstərib. Lakin burada hüquqi imkanla faktiki yerləşdirmə arasında ciddi fərq var. Konstitusion qadağanın götürülməsi Litvada nüvə silahlarının mütləq yerləşdiriləcəyi anlamına gəlmir.

NATO-nun şərq cinahı və Baltik regionu

Litvanın təhlükəsizlik siyasətini regiondan ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. 2026-cı ilin məlumatına görə, NATO şərq cinahında 9 çoxmillətli quru döyüş qrupu saxlayır. Onlardan biri Litvada yerləşir və Almaniya çərçivə dövləti kimi çıxış edir. Litvadakı qrupun tərkibində Belçika, Çexiya, Lüksemburq, Niderland və Norveç də iştirak edir. Bu sistemin məntiqi yalnız Litvanın müdafiəsi deyil, məqsəd NATO-nun şərq sərhədlərində mümkün təhdidə qarşı kollektiv müdafiənin əvvəlcədən təşkil olunmasıdır. Baltik regionunda təhlükəsizlik artıq yalnız quru qüvvələri məsələsi də deyil - NATO Baltik dənizində kritik sualtı infrastrukturun qorunması üçün “Baltic Sentry” fəaliyyətini, hava məkanının müdafiəsi üçün inteqrasiya edilmiş hava və raketdən müdafiə imkanlarını, eləcə də kiberməkan və kosmik sahədə müdafiə tədbirlərini gücləndirib. Bu yanaşma Baltik regionunda təhlükəsizliyin çoxsahəli xarakter aldığını göstərir.

Litvanın təhlükəsizlik hesablamalarında Rusiya və Belarusun coğrafi mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Litva Rusiya ilə həm birbaşa sərhədə, həm də Kalininqrad vilayəti vasitəsilə strateji yaxınlığa malikdir. Belarus isə Litvanın şərqində yerləşir. Beləliklə, ölkə NATO-nun şərq cinahının ən həssas coğrafi bölgələrindən biridir. 2026-cı ildə Baltik regionunda təhlükəsizlik mühiti ilə bağlı narahatlıqlar yalnız hipotetik ssenarilər səviyyəsində qalmayıb. Sentyabr ayında NATO qırıcısının Litva hava məkanına daxil olmuş dronu vurması regionda hava məkanı təhlükəsizliyinin nə qədər həssas olduğunu göstərən hadisələrdən biridir. Litva prezidenti Gitanas Nauseda ilkin qiymətləndirmədə dronun Ukraynaya yönəldiyini, ancaq elektron müharibənin təsiri ilə istiqamətini dəyişmiş ola biləcəyini söyləyib. Bu hadisə birbaşa nüvə silahı ilə bağlı olmasa da, Baltik regionunda müharibənin və hərbi insidentlərin NATO ərazisinə keçmə riskinin müzakirə edildiyini göstərir. ABŞ-ın bu ilin sentyabrında Litvaya yeni hərbi kontingent rotasiyası göndərməsi də Birləmiş Ştatların Baltik regionunda hərbi iştirakının davam etdiyini təsdiqlədi. “Reuters”in məlumatına görə, Litva bunu kollektiv müdafiə və çəkindirmənin mühüm elementi kimi qiymətləndirib.

Təhlükəsizlik siyasətində nüvə silahlarının rolunun artması avtomatik olaraq nüvə müharibəsinin baş verəcəyi demək deyil. Lakin nüvə çəkindirməsinin genişlənməsi ilə yanaşı, yanlış hesablama, yanlış siqnalın qəbul edilməsi və adi hərbi qarşıdurmanın nüvə səviyyəsinə eskalasiyası kimi risklər də müzakirə olunur. SIPRI-nin 2026-cı il üzrə qiymətləndirməsinə görə, nüvə silahına malik dövlətlərin arsenal və imkanlarını modernləşdirməsi davam edir, üstəlik, strateji mühitdə yanlış hesablama və eskalasiya riskləri artır. SIPRI 2026-cı ilin əvvəlində dünyada təxminən 12 min 187 nüvə başlığının olduğunu, onların təxminən 9745-nin hərbi ehtiyatlarda saxlandığını hesablayıb. Avropa üçün əlavə problem ABŞ və Rusiya arasında əvvəlki strateji silah nəzarəti mexanizmlərinin zəifləməsidir. New START müqaviləsinin 2026-cı ilin fevralında başa çatması ABŞ və Rusiya strateji nüvə arsenalı üzərində əvvəlki ikitərəfli məhdudiyyət sisteminin son mərhələsini də aradan qaldırdı. SIPRI bunu Avropanın təhlükəsizlik mühiti üçün mühüm dəyişiklik kimi qiymətləndirir. Belə şəraitdə Baltik regionunda nüvə çəkindirməsinin müzakirəyə çıxarılması daha geniş Avropa təhlükəsizlik prosesinin bir hissəsinə çevrilir.

Litvada nüvə silahlarının yerləşdirilməsi məsələsi 2026-cı ildə Avropa təhlükəsizlik sisteminin transformasiyasının mühüm göstəricilərindən birinə çevrilib. Hazırkı vəziyyətdə əsas fakt budur: Litva Konstitusiyasının 137-ci maddəsi hələ qüvvədədir, lakin onun ləğvi ilə bağlı layihə Seimasda müzakirə olunur. Layihənin arxasında dayanan əsas təhlükəsizlik arqumenti Litvanın NATO-nun kollektiv müdafiə və nüvə çəkindirmə sistemində hüquqi məhdudiyyət olmadan iştirak etməsi ideyasıdır. Bu müzakirənin nəticəsi yalnız Litvanın daxili hüququna təsir etməyəcək, NATO-nun şərq cinahında nüvə çəkindirməsinin gələcək coğrafiyası, Baltik regionunda hərbi balans və Avropada nüvə risklərinin idarə olunması ilə bağlı daha geniş müzakirələrə də təsir göstərəcək. Lakin Litvanın Konstitusiyasından bir maddənin çıxarılması ilə nüvə silahlarının ölkədə yerləşdirilməsi arasında avtomatik əlaqə yoxdur. Hüquqi maneənin aradan qaldırılması mühüm məsələdir, faktiki yerləşdirmə isə ayrıca siyasi və hərbi qərarlar tələb edir. Baltik regionunun təhlükəsizliyi də yalnız nüvə silahları ilə müəyyən olunmur. NATO-nun kollektiv müdafiə mexanizmləri, çoxmillətli qüvvələr, havadan və raketdən müdafiə, kritik infrastrukturun qorunması, kiber və kosmik təhlükəsizlik, hərbi mobillik və strateji dialoq birlikdə regionun müdafiə sistemini formalaşdırır.

Beləliklə, Litva məsələsi Avropanın təhlükəsizlik siyasətində daha fundamental bir sualı ortaya çıxarır: dəyişən təhlükəsizlik mühitində çəkindirməni gücləndirməklə eskalasiya risklərinin azaldılması arasında hansı hüquqi və strateji tarazlıq qurulmalıdır? Bu sual artıq yalnız Baltik regionunun yox, bütövlükdə Avropa təhlükəsizlik arxitekturasının gələcəyi ilə bağlıdır.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert

Paylaş:

Baxılıb: 26 dəfə